Αυτό που βιώνουμε σήμερα στη Μέση Ανατολή δεν είναι μια ακόμη περιφερειακή κρίση που θα διαχειριστούν οι διπλωμάτες και θα ξεχάσουν οι αγορές. Είναι η στιγμή που η διαφορά ανάμεσα στον νόμο και στην ισχύ έγινε ορατή με γυμνό μάτι και κανείς δεν προσποιείται πια ότι δεν τη βλέπει…
Όταν μεγάλες δυνάμεις βαφτίζουν την πλήρη πολεμική εμπλοκή ‘προληπτική αποτροπή’, όταν το διεθνές δίκαιο επικαλείται κανείς μόνο όταν τον βολεύει, και όταν ο ΟΗΕ έχει περιοριστεί σε ρόλο παρατηρητή ανθρωπιστικών καταστροφών, τότε δεν έχεις κρίση. Έχεις ένα νέο σύστημα, ένα μη σύστημα…
Άρθρο του Μιχάλη Χαιρετάκη
Το Μάρτιο του 2026, κανένα δεξαμενόπλοιο στα στενά του Ορμούζ δεν εκπέμπει σήμα AIS. Μηδενική κίνηση. Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία, το πέρασμα από το οποίο διέρχεται το ένα πέμπτο της παγκόσμιας ενέργειας δεν λειτουργει, όχι με διάταγμα, αλλά με τρόμο.
Οι χειρότερες προβλέψεις τείνουν να επιβεβαιωθούν. Αν σε μία εβδομάδα, τα ημερήσια ναύλα για supertankers τετραπλασιάζονται και τα benchmark rate για VLCC αγγίζουν ιστορικαψηλα,τότε δεν ,μιλάμε για οικονομικούς δείκτες. Είναι η τιμή του φόβου.
Η παραδοσιακή αγορά των P&I Clubs έχει ουσιαστικά “παγώσει” την εμπορική κάλυψη πολεμικού κινδύνου, αναγκάζοντας την Ουάσιγκτον να παρέμβει. Το νέο σχήμα Chubb/DFC λειτουργεί ως αμερικανικό ανάχωμα τελευταίας ανάγκης, αλλά η γραφειοκρατία και τα δραματικά αυξημένα premiums δημιουργούν ένα de facto φράγμα εισόδου που μόνο οι “εκλεκτοί” της Δύσης μπορούν να πληρώσουν. Όταν η ασφάλιση επιβιώνει μόνο με ακραία premiums και κρατικά αναχώματα, δεν έχεις πλέον κανονική αγορά. Έχεις μηχανισμό έκτακτης ανάγκης.
Η ρητορική Trump για πλήρεις συνοδείες εμπορικών πλοίων προσέκρουσε στην ωμή επιχειρησιακή πραγματικότητα. Παρά τις ανακοινώσεις, το αμερικάνικο ναυτικό δεν έχει ακόμη αναπτύξει τη δομή που απαιτείται για συνεχή προστασία (convoys), αφήνοντας τα πλοία σε μια γκρίζα ζώνη: έχουν την υπόσχεση της προστασίας, αλλά στην πράξη παραμένουν εκτεθειμένα στην ασύμμετρη απειλή των drones.Ο μεγαλύτερος στρατός του κόσμου σε ρόλο ασφαλιστή. Αυτό δεν συνέβη ούτε στον Ψυχρό Πόλεμο.
Και στις κεντρικές τράπεζες: traders αναβάλλουν τα στοιχήματα για μειώσεις επιτοκίων από τη Fed, ενώ αυξάνονται οι προσδοκίες για αύξηση από την ΕΚΤ. Ένας πόλεμος στη Μέση Ανατολή γράφει πλέον τη νομισματική πολιτική της Ευρώπης.
Αυτά δεν είναι προβλέψεις. Είναι ήδη γεγονότα.
Τώρα ας μιλήσουμε για το τι σημαίνουν.
Η ψευδαίσθηση της «χειρουργικής» κλιμάκωσης
Αυτό που βιώνουμε σήμερα στη Μέση Ανατολή δεν είναι μια ακόμη επανάληψη του παλαιστινιακού ζητήματος ή μια τοπική διένεξη. Είναι η στιγμή που η στρατιωτική λογική αυτονομήθηκε πλήρως από την πολιτική. Το Ισραήλ, αντιμέτωπο με μια υπαρξιακή απειλή, επιχειρεί μια «στρατηγική εξάρθρωση» του Ιράν, θεωρώντας ότι μπορεί να επιβάλει ένα τετελεσμένο στις ΗΠΑ και τη διεθνή κοινότητα.
Η λεπτομέρεια όμως που καθιστά την κατάσταση εκρηκτική είναι ότι η στρατιωτική επικράτηση δεν μεταφράζεται σε στρατηγικό τέλος. Ακόμα και αν οι ιρανικές πυρηνικές υποδομές πληγούν καίρια, το ιρανικό καθεστώς διατηρεί την ικανότητα να μετατρέψει την ήττα του σε παγκόσμιο οικονομικό σαμποτάζ. Η στρατηγική του Ιράν βασίζεται στην «ασύμμετρη εξίσωση»: αν εμείς δεν μπορούμε να εξάγουμε ασφάλεια, κανείς δεν θα έχει φθηνή ενέργεια.
Ο κόσμος μετά. Τάξη, χάος ή κάτι χειρότερο;
Το λάθος ερώτημα
Η συνηθισμένη ερώτηση μετά από κάθε μεγάλη κρίση είναι: “ποιος κέρδισε;” Το σωστό ερώτημα είναι διαφορετικό: ποιο σύστημα θα επιβιώσει και σε ποια μορφή;
Γιατί υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στο να τελειώσει μια σύγκρουση και στο να αποκατασταθεί μια τάξη. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος τέλειωσε το 1918. Η τάξη που προσπάθησαν να χτίσουν στις Βερσαλλίες κατέρρευσε σε είκοσι χρόνια. Το Σουέζ τελείωσε γρήγορα αλλά σηματοδότησε το τέλος μιας ολόκληρης εποχής αποικιακής λογικής. Η ερώτηση λοιπόν δεν είναι αν θα σταματήσουν τα χτυπήματα στο Ιράν. Είναι τι είδους κόσμος θα μείνει όρθιος όταν σταματήσουν.
Τρία σενάρια για τον κόσμο μετά την κρίση…
Σενάριο Α: Η “νέα Γιάλτα” — Διαίρεση σε σφαίρες επιρροής
Το πιο πιθανό αποτέλεσμα δεν είναι μια νέα παγκόσμια τάξη αλλά η επίσημη αποδοχή αυτού που ήδη συμβαίνει άτυπα: ο κόσμος χωρίζεται σε ζώνες όπου κάθε μεγάλη δύναμη ορίζει τους κανόνες εντός της σφαίρας της. ΗΠΑ στο Δυτικό Ημισφαίριο και Μέση Ανατολή, Κίνα στην Ανατολική Ασία, Ρωσία στον μετασοβιετικό χώρο.
Αυτό ακούγεται σαν σταθερότητα. Δεν είναι. Είναι σταθερότητα χωρίς κανόνες, δηλαδή ισορροπία τρόμου χωρίς θεσμικό δίχτυ ασφαλείας. Και οι “γκρίζες ζώνες” Ανατολική Μεσόγειος, Περσικός Κόλπος, Νότια Σινική Θάλασσα , γίνονται μόνιμα πεδία τριβής όπου καμία σφαίρα δεν έχει ξεκάθαρο έλεγχο.
Το ανοιχτό ερώτημα: μπορεί μια “Νέα Γιάλτα” να λειτουργήσει χωρίς τον κοινό εχθρό που συγκρατούσε την αρχική Γιάλτα;
Σενάριο Β: Η “πολυπολική αναρχία” — Κανείς δεν κυβερνά
Το δεύτερο σενάριο είναι πιο σκοτεινό και ίσως πιο ρεαλιστικό. Καμία δύναμη δεν αναδεικνύεται ως ηγεμόνας. Οι ΗΠΑ είναι πολύ εξαντλημένες για να επιβάλουν τάξη παντού, η Κίνα είναι πολύ προσεκτική για να αναλάβει το κόστος ηγεμονίας, η Ρωσία είναι πολύ αδύναμη για να είναι κάτι περισσότερο από αναθεωρητικός παράγοντας.
Σε αυτόν τον κόσμο δεν κυβερνά κανείς. Κυβερνά η αδράνεια, το γεγονός ότι κανείς δεν έχει συμφέρον να επιβάλει κόστος σε κανέναν αρκετά ώστε να αλλάξει κάτι. Είναι ο κόσμος όπου κάθε κρίση αφήνεται να σιγοκαίει μέχρι να γίνει πυρκαγιά.
Το ανοιχτό ερώτημα: σε έναν κόσμο χωρίς ηγεμόνα, ποιος πληρώνει το κόστος της τάξης και ποιος αποφασίζει ότι αξίζει να πληρωθεί;
Σενάριο Γ: Η “επιλεκτική πολυμέρεια” — Θεσμοί à la carte
Το τρίτο σενάριο είναι το πιο ενδιαφέρον και το λιγότερο συζητημένο. Αντί να καταρρεύσει ο ΟΗΕ ή να αντικατασταθεί, απλώς ατροφεί και στη θέση του αναδύεται ένα παζλ επικαλυπτόμενων συμφωνιών, περιφερειακών συμμαχιών, ad hoc συνασπισμών. BRICS για οικονομικά, NATO για ασφάλεια στη Δύση, SCO για την Ασία, νέες ενεργειακές συμμαχίες για τον Κόλπο.
Δεν είναι τάξη. Είναι διαχείριση χάους με εταιρικούς όρους. Κάθε χώρα διαλέγει τους θεσμούς που της συμφέρουν και αγνοεί τους υπόλοιπους. Το διεθνές δίκαιο δεν καταργείται επίσημα απλώς γίνεται ένα από τα πολλά εργαλεία που επικαλείται κανείς όταν τον βολεύει.
Το ανοιχτό ερώτημα: μπορεί αυτή η “αρχιτεκτονική του à la carte” να συγκρατήσει μια κρίση πυρηνικής κλίμακας όταν έρθει;
Τι σημαίνει αυτό για τη δημοκρατία
Υπάρχει ένα ερώτημα που η γεωστρατηγική ανάλυση συχνά αφήνει αναπάντητο: τι σημαίνει αυτός ο κόσμος για τις κοινωνίες εντός των δημοκρατιών;
Η απάντηση είναι ανησυχητική. Όταν οι πόλεμοι γίνονται “τεχνικοί” drones, κυβερνοεπιθέσεις, ενεργειακός εκβιασμός , η κοινή γνώμη χάνει τη δυνατότητα να τους αξιολογήσει. Δεν υπάρχουν κόκκινες γραμμές που να φαίνονται. Δεν υπάρχουν κηδείες και απώλειες που να μετριούνται. Υπάρχει μόνο το τιμολόγιο ρεύματος που ανεβαίνει και ο πληθωρισμός που ροκανίζει τους μισθούς.
Αυτή η αόρατη πολεμική κατάσταση δημιουργεί δύο επικίνδυνες δυναμικές παράλληλα. Από τη μία, αποστασιοποίηση , ο πολίτης δεν καταλαβαίνει τη σύνδεση ανάμεσα στις αποφάσεις της Ουάσιγκτον και στην τιμή του ψωμιού. Από την άλλη, ευαλωτότητα στο αφήγημα , γιατί όταν η πολυπλοκότητα είναι αδιαπέραστη, κερδίζει αυτός που προσφέρει την πιο απλή ερμηνεία, συνήθως ο λαϊκιστής.
Το ανοιχτό ερώτημα: μπορεί μια δημοκρατία να διεξάγει μακροχρόνια γεωπολιτική στρατηγική όταν ο εκλογικός κύκλος είναι τέσσερα χρόνια και ο ορίζοντας της κρίσης είναι δεκαετίες;
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό
Κάθε μεγάλη γεωπολιτική ρήξη αφήνει πίσω της ένα ερώτημα που η επόμενη γενιά καλείται να απαντήσει. Μετά τον Α’ Παγκόσμιο ήταν: μπορούμε να χτίσουμε θεσμούς που να αποτρέπουν τον πόλεμο; Μετά τον Β’ Παγκόσμιο: μπορεί η οικονομική αλληλεξάρτηση να αντικαταστήσει τη στρατιωτική ισορροπία; Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο: μπορεί η φιλελεύθερη δημοκρατία να γίνει παγκόσμιο πρότυπο;
Το ερώτημα που αφήνει αυτή η κρίση είναι πιο θεμελιακό και λιγότερο αισιόδοξο: μπορεί να υπάρξει διεθνής τάξη χωρίς κοινή αποδοχή ορίων και αν όχι, τι είναι αυτό που αποκαλούμε “τάξη” όταν τα όρια γίνονται διαπραγματεύσιμα;
Δεν υπάρχει απάντηση ακόμα. Αυτό, από μόνο του, είναι η πιο ανησυχητική διαπίστωση.
Το «προληπτικό χτύπημα» ως δούρειος ίππος του αναθεωρητισμού
Το πιο επικίνδυνο σημείο της ανάλυσης βρίσκεται στην κανονιστική διάβρωση. Για δεκαετίες, το μεταπολεμικό σύστημα βασιζόταν στην αρχή της «αναλογικότητας» και της «νόμιμης άμυνας». Σήμερα, βλέπουμε τη γέννηση ενός νέου δόγματος: της «άμεσης κλιμάκωσης ως προληπτικής αποτροπής».
Όταν οι μεγάλες δυνάμεις βαφτίζουν την πλήρη πολεμική εμπλοκή ως «προσπάθεια αποφυγής του πολέμου», το διεθνές δίκαιο παύει να είναι ασπίδα των αδυνάτων και γίνεται εργαλείο των ισχυρών. Αυτό δημιουργεί ένα δηλητηριώδες προηγούμενο:
Αν το Ισραήλ ή οι ΗΠΑ μπορούν να επικαλούνται «ειδικές απειλές» για να ισοπεδώνουν υποδομές σε τρίτες χώρες, γιατί να μην το κάνει η Τουρκία στην Ανατολική Μεσόγειο, η Κίνα στην Ταϊβάν ή η Ρωσία στην Ουκρανία;
Η ζημιά δεν είναι θεωρητική· είναι η νομιμοποίηση του αναθεωρητισμού σε παγκόσμια κλίμακα.
Οι στρατηγικοί στόχοι και το αδιέξοδο των ΗΠΑ
Η εικόνα είναι τριπλή και αντιφατική:
Ισραήλ: Επιδιώκει να σύρει την Ουάσιγκτον σε μια οριστική λύση του «ιρανικού προβλήματος», γνωρίζοντας ότι το πολιτικό κόστος για μια αμερικανική κυβέρνηση να εγκαταλείψει τον κύριο σύμμαχό της στη Μέση Ανατολή είναι απαγορευτικό.
ΗΠΑ: Βρίσκονται εγκλωβισμένες ανάμεσα στην ανάγκη να δείξουν ότι παραμένουν ο «εγγυητής της παγκόσμιας τάξης» και στον τρόμο μιας νέας μακράς κατοχής τύπου Ιράκ, ή ενός μακροχρόνιου πολέμου, που θα τίναζε στον αέρα την αμερικανική οικονομία σε μια κρίσιμη προεκλογική ή μετεκλογική περίοδο.
Ιράν: Επενδύει στο χάος. Οι πυραυλικές του δυνατότητες μαζί με την οργάνωση του για επιτυχημένες αντεπιθέσεις που παραμένει σε πολύ υψηλό επίπεδο παρά τον αποκεφαλισμό της ηγεσίας του έχουν ανατρέψει κάθε προγνωστικό για γρήγορη έκβαση του πολέμου. Παραμένει επίσης η ικανότητά του να ελέγχει τους proxies του (Hezbollah, Houthis, ιρακινές πολιτοφυλακές), πράγμα που του επιτρέπει να ανοίγει και να κλείνει μέτωπα κατά βούληση.
Το σενάριο του δομικού κενού.
Το πραγματικό δράμα είναι η απουσία ενός διαιτητή. Ο ΟΗΕ έχει περιθωριοποιηθεί σε ρόλο παρατηρητή ανθρωπιστικών καταστροφών. Η διπλωματία έχει αντικατασταθεί από την αποστολή αεροπλανοφόρων και βομβαρδισμούς κρατών. Βρισκόμαστε σε ένα δομικό κενό όπου:
Δεν υπάρχει κανάλι επικοινωνίας για αποκλιμάκωση.
Δεν υπάρχει οικονομικό φρένο (καθώς οι αγορές έχουν ήδη προεξοφλήσει το χάος).
Δεν υπάρχει ηθική αυθεντία που να μπορεί να επιβάλει μια εκεχειρία.
Στη σύγχρονη γεωοικονομία, η ήττα δεν μετριέται μόνο σε κατεστραμμένες βάσεις, αλλά και στην ικανότητα του ηττημένου να μετατρέπει το περιφερειακό πλήγμα σε παγκόσμιο κόστος.
Οι σιωπηλοί επωφελούμενοι, το φάντασμα του 1956 και η οικονομική βαρβαρότητα
Κίνα και Ρωσία: Η γεωπολιτική του «δωρεάν επιβάτη»
Ενώ η Δύση αιμορραγεί πολιτικά και οικονομικά, το Πεκίνο και η Μόσχα λειτουργούν επωφελούνται σιωπηλά, εισπράττοντας τα μερίσματα μιας σύγκρουσης που δεν ξεκίνησαν, αλλά σκοπεύουν να εκμεταλλευτούν μέχρι τέλους.
Η Ρωσία και η στρατηγική του αντιπερισπασμού: Για το Κρεμλίνο, κάθε πύραυλος και κάθε όπλο στη Μέση Ανατολή είναι ένας πύραυλος και ένα όπλο λιγότερο για την Ουκρανία. Η άνοδος της τιμής του αργού πετρελαίουνείναι η απευθείας χρηματοδότηση της ρωσικής πολεμικής μηχανής. Η Μόσχα δεν επιδιώκει την ειρήνη· επιδιώκει την ελεγχόμενη ανάφλεξη που κρατά τη Δύση διχασμένη και το πετρέλαιο πάνω από τα 100 δολάρια.
Η Κίνα και η ηθική απονομιμοποίηση: Το Πεκίνο χρησιμοποιεί την κρίση για να αυτοπροσδιοριστεί ως ο «σταθεροποιητικός παράγοντας» του Παγκόσμιου Νότου. Κάθε φορά που οι ΗΠΑ παρακάμπτουν το Διεθνές Δίκαιο στο όνομα της ασφάλειας του Ισραήλ, η Κίνα κερδίζει ένα επιχείρημα για τη δική της μελλοντική επέμβαση στην Ταϊβάν. Η ρητορική της είναι απλή: «Η δυτική τάξη πραγμάτων είναι επιλεκτική και υποκριτική».
¨Οσο ο πόλεμος στην Ουκρανία και στο Ιράν συνεχίζεται, οι κινέζοι παρατηρούν ενεργά, μαθαίνουν και χρονομετρούν αντιδράσεις και γεγονότα, προετοιμάζοντας την αναμενόμενη επέμβαση τα επόμενα χρόνια.
Το ιστορικό μεταίχμιο: Γιατί αυτό είναι το «Σουέζ» μας
Η σύγκριση με την Κρίση του Σουέζ το 1956 δεν είναι φιλολογική, είναι δομική. Τότε, η Βρετανία και η Γαλλία εισέβαλαν στην Αίγυπτο θεωρώντας ότι οι αποικιακοί κανόνες ίσχυαν ακόμη. Η βίαιη παρέμβαση των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ τους απέδειξε ότι η εποχή τους είχε τελειώσει.
Σήμερα, η κατάσταση είναι αντεστραμμένη αλλά εξίσου κρίσιμη:
Το 1956 υπήρχε «διαιτητής»: Η Ουάσιγκτον είχε το κύρος να σταματήσει τους συμμάχους της.
Το 2026 υπάρχει δομικό κενό: Σήμερα, η Ουάσιγκτον είναι η ίδια μέρος του προβλήματος, ανήμπορη να επιβάλει αυτοσυγκράτηση στο Ισραήλ ή να τρομάξει το Ιράν χωρίς να προκαλέσει παγκόσμιο κραχ.
Αν η τρέχουσα κρίση οδηγήσει σε κλείσιμο ή σοβαρή διαταραχή του Ορμούζ, θα είναι η στιγμή που η δυτική εγγύηση για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα θα έχει καταρρεύσει οριστικά.
Η οικονομική βαρβαρότητα και η ευρωπαϊκή μέγγενη
Ο μηχανισμός της ζημιάς δεν είναι πλέον θεωρητικός. Το σενάριο “Hormuz without closure” (ένα στενό που δεν κλείνει τυπικά αλλά γίνεται “dead zone” λόγω ναρκών και drones) δημιουργεί μια οικονομική βαρβαρότητα που χτυπά την Ευρώπη στην καρδιά:
Ενεργειακό σοκ: Η ΕΕ είναι ο μεγαλύτερος «πελάτης» της περιφερειακής αστάθειας. Το ακριβό LNG και το πετρέλαιο δεν αυξάνουν μόνο το κόστος θέρμανσης· διαλύουν την ανταγωνιστικότητα της γερμανικής και γαλλικής βιομηχανίας.
Διάχυση του πληθωρισμού: Όταν ανεβαίνουν τα ναύλα και τα ασφάλιστρα, ακολουθεί η τιμή του ψωμιού, των λιπασμάτων και των πρώτων υλών.
Πολιτική αποσταθεροποίηση: Η Ευρώπη πληρώνει τον λογαριασμό της ασφάλειας που δεν μπορεί να επιβάλει. Αυτό το «κενό κυριαρχίας» μεταφράζεται σε κοινωνική οργή, η οποία στις επόμενες κάλπες θα πάρει τη μορφή ενός ακραίου εθνολαϊκισμού, διαλύοντας την ευρωπαϊκή συνοχή από μέσα.
Το τελικό συμπέρασμα: Η εποχή των ανοιχτών και μονίμων εξαιρέσεων
Το πιο ωμό συμπέρασμα είναι ότι η ζημιά στο κύρος των διεθνών θεσμών είναι μη αναστρέψιμη. Έχουμε περάσει από τη διεθνή νομιμότητα σε έναν «διεθνή συσχετισμό ισχύος με νομικό ντεκόρ».
Ο 21ος αιώνας δεν θα χαρακτηρίζεται από τη σταθερότητα των κανόνων, αλλά από τη στρατηγική της «μόνιμης εξαίρεσης». Όποιος έχει την ισχύ, θα ορίζει το δίκαιο. Και σε αυτόν τον νέο, άγριο κόσμο, το Ορμούζ δεν είναι παρά ο λαιμός ενός συστήματος που έχει αρχίσει να πνίγεται από τις ίδιες του τις αντιφάσεις.
Οι αφανείς παίκτες και η αναγκαστική συνεργασία
Η Κίνα:
Η Κίνα βρίσκεται στη μοναδική θέση να είναι ταυτόχρονα ο μεγαλύτερος ωφελημένος της παγκοσμιοποίησης και ο πιο συνεπής αναθεωρητής της. Σε αντίθεση με τη Σοβιετική Ένωση του Ψυχρου Πολέμου, το Πεκίνο δεν επιδιώκει να εξάγει ιδεολογία. Επιδιώκει να εξάγει σταθερότητα αλλά σταθερότητα υπό τους δικούς του όρους.
Σταθεροποιητής ή αποσταθεροποιητής;
Η απάντηση εξαρτάται από το ποιο σενάριο εξετάζουμε:
Στο σενάριο της “Νέας Γιάλτας”, η Κίνα είναι ο φυσικός εταίρος. Η διαίρεση του κόσμου σε σφαίρες επιρροής της δίνει απόλυτο έλεγχο στην Ανατολική Ασία, χωρίς την ανάγκη παγκόσμιας αντιπαράθεσης. Η Πρωτοβουλία Belt and Road δεν είναι παρά η οικονομική χαρτογράφηση αυτής της σφαίρας. Σε αυτό το πλαίσιο, η Κίνα λειτουργεί ως σταθεροποιητής εντός των ορίων της αρκεί τα όρια να γίνονται σεβαστά από τους άλλους.
Στο σενάριο της “πολυπολικής αναρχίας”, η Κίνα γίνεται αναγκαστικά αποσταθεροποιητής. Όχι γιατί το επιδιώκει, αλλά γιατί η απουσία κανόνων την αναγκάζει να επεκτείνει συνεχώς τη ζώνη ασφαλείας της. Η Νότια Σινική Θάλασσα είναι το χαρακτηριστικό παράδειγμα: όσο δεν υπάρχει κοινά αποδεκτό πλαίσιο, η Κίνα θα “τακτοποιεί” τα σύνορα μόνη της. Δεν πρόκειται για επιθετικότητα, αλλά για στρατηγική αβεβαιότητα και η αβεβαιότητα γεννά σύγκρουση.
Στο σενάριο της “επιλεκτικής πολυμέρειας”, η Κίνα αναδεικνύεται στον πιο επιδέξιο παίκτη. Χρησιμοποιεί τους διεθνείς θεσμούς όταν την εξυπηρετούν (Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου για πρόσβαση σε αγορές) και τους αγνοεί όταν την εμποδίζουν (αποφάσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα). Δημιουργεί παράλληλους θεσμούς (Ασιατική Τράπεζα Υποδομών, BRICS) όπου η ίδια ορίζει τους κανόνες. Δεν ανατρέπει το σύστημα , το αφήνει να ατροφήσει και το αντικαθιστά σιωπηλά.
Το ανοιχτό ερώτημα: μπορεί η Κίνα να συνεχίσει να είναι υπεύθυνος παίκτης σε ένα παιχνίδι όπου οι άλλοι παίκτες δεν αναγνωρίζουν καν ότι υπάρχει γήπεδο;
Το σενάριο της “αναγκαστικής συνεργασίας”: Όταν η ύφεση επιβάλλει ειρήνη
Υπάρχει ένα σενάριο που δεν εξετάστηκε και είναι ίσως το πιο πιθανό αν η κρίση κρατήσει αρκετά. Ας το ονομάσουμε “γεωοικονομική συνύπαρξη υπό πίεση”.
Η λογική του είναι απλή: καμία οικονομία, όσο ισχυρή κι αν είναι, δεν αντέχει επ’ άπειρον έναν συνδυασμό υψηλών στρατιωτικών δαπανών, διαταραγμένων εφοδιαστικών αλυσίδων και ενεργειακής αστάθειας. Οι ΗΠΑ έχουν το δολάριο και την ενεργειακή αυτονομία. Η Κίνα έχει την παραγωγή και τα αποθέματα. Η Ευρώπη δεν έχει τίποτε από τα δύο. Η Ρωσία έχει μόνο ενέργεια. Το Ιράν μόνο το χάος που μπορεί να προκαλέσει.
Αν η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή παραταθεί, είναι πιθανό να δημιουργηθεί μια άτυπη συμμαχία σταθερότητας μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων , όχι από αλτρουισμό, αλλά από αμιγή αυτοσυντήρηση. Μια παγκόσμια ύφεση θα μειώσει δραματικά τα περιθώρια ελιγμών όλων. Όταν το ΑΕΠ συρρικνώνεται και η ανεργία εκτοξεύεται, η “γεωπολιτική κύρους” γίνεται πολυτέλεια.
Σε αυτό το σενάριο:
Η Κίνα συμφωνεί να μην εκμεταλλευτεί την αμερικανική εμπλοκή στη Μέση Ανατολή για να επιβάλει λύση στην Ταϊβάν, με αντάλλαγμα πρόσβαση σε τεχνολογία και ενέργεια.
Οι ΗΠΑ αποδέχονται έναν πιο περιορισμένο ρόλο στη Μέση Ανατολή, με αντάλλαγμα τη διατήρηση της οικονομικής τους σταθερότητας και της ηγεμονίας του δολαρίου.
Η Ρωσία κρατά ουδέτερη στάση, με αντάλλαγμα τη μερική άρση κυρώσεων και τη σταθεροποίηση των τιμών ενέργειας.
Δεν είναι ειρήνη. Είναι ανακωχή επιβαλλόμενη από την ανάγκη. Το ερώτημα είναι αν η ανακωχή μπορεί να μετατραπεί σε σύστημα, ή αν θα καταρρεύσει μόλις οι οικονομίες ανακάμψουν.
Το ανοιχτό ερώτημα: μπορεί η οικονομική αλληλεξάρτηση, που κάποτε θεωρούνταν εγγύηση ειρήνης, να λειτουργήσει ως δικλείδα ασφαλείας όταν η πολιτική βούληση για συνεργασία έχει εξαλειφθεί;
Η Ευρώπη: Η απούσα δύναμη και το τέλος της αθωότητας
Κανένα κείμενο για την παγκόσμια τάξη δεν είναι πλήρες χωρίς να αναρωτηθεί: πού είναι η Ευρώπη;
Η απάντηση είναι σύντομη και οδυνηρή: η Ευρώπη είναι παντού παρούσα ως αγορά, ως ιδέα, ως ιστορική μνήμη αλλά απουσιάζει ως στρατηγικός παίκτης.
Η Ευρώπη ως πεδίο, όχι ως παίκτης
Στη “νέα Γιάλτα”, η Ευρώπη δεν είναι ένα από τα τραπέζια όπου μοιράζεται ο κόσμος. Είναι το ίδιο το τραπέζι , το έδαφος πάνω στο οποίο οι άλλοι διαπραγματεύονται. Η Ανατολική Ευρώπη αποτελεί ζώνη ασφαλείας για τη Ρωσία. Η δυτική Ευρώπη παραμένει υπό την αμερικανική ομπρέλα. Η ΕΕ δεν έχει καν λόγο για την αρχιτεκτονική του δικού της χώρου.
Στην “πολυπολική αναρχία”, η Ευρώπη είναι ο μεγάλος ηττημένος. Χωρίς ενιαία άμυνα, χωρίς κοινή εξωτερική πολιτική, χωρίς ενεργειακή αυτονομία, κάθε ευρωπαϊκή χώρα επιστρέφει στην εθνική της στρατηγική. Η Γερμανία στρέφεται στην οικονομία, η Γαλλία στις πρώην αποικίες, η Ιταλία στη Μεσόγειο, οι χώρες της Βαλτικής στις ΗΠΑ. Η ΕΕ αδρανεί, όχι γιατί διαλύεται, αλλά γιατί γίνεται άσχετη.
Στην “επιλεκτική πολυμέρεια”, η Ευρώπη προσπαθεί να επιβιώσει ως ρυθμιστική δύναμη , θεσπίζει κανόνες για την τεχνολογία, το περιβάλλον, το εμπόριο , αλλά δεν μπορεί να τους επιβάλει. Γίνεται ο νομοθέτης χωρίς αστυνομία, ένας θεσμός που οι μεγάλοι παίκτες σέβονται μόνο όταν τους βολεύει και περιορίζεται σε ανούσιες πολιτικές και νομοθεσίες υπαγορευμένες από λομπίστες.
Η τραγωδία της Ευρώπης
Η ευρωπαϊκή απουσία δεν είναι απλώς γεωπολιτική. Είναι υπαρξιακή. Η Ευρώπη γεννήθηκε από τη στάχτη δύο παγκοσμίων πολέμων με μια υπόσχεση: “ποτέ ξανά”. Για να το πετύχει, έχτισε ένα σύστημα που μετέτρεψε την ισχύ σε διαπραγμάτευση, την κυριαρχία σε συνδιαχείριση. Αυτό το σύστημα λειτούργησε όσο οι ΗΠΑ εγγυώνταν την ασφάλεια και η Ρωσία ήταν αδύναμη ή αποσυρμένη.
Τώρα, η εγγύηση αποσύρεται και η Ρωσία επανέρχεται. Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια επιλογή που δεν είχε χρειαστεί ποτέ να κάνει: να γίνει δύναμη ή να γίνει πεδίο σύγκρουσης.
Αν συνθέσουμε όλα τα παραπάνω, προκύπτει μια εικόνα: ένας κόσμος όπου μία δύναμη (ΗΠΑ) παραμένει κυρίαρχη σε στρατιωτικό επίπεδο, τρεις δυνάμεις (Κίνα, Ρωσία, Ευρώπη) διεκδικούν ρόλο σε διαφορετικά πεδία, και αναρίθμητοι περιφερειακοί παίκτες (Ιράν, Τουρκία, Ισραήλ, Ινδία) εκμεταλλεύονται τα κενά.
Αυτό δεν είναι πολυπολικότητα. Είναι πολυκεντρική αταξία. Κανείς δεν έχει την ικανότητα να επιβάλει τάξη, αλλά όλοι έχουν την ικανότητα να μπλοκάρουν την τάξη των άλλων.
Το τελικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι ποιος θα κερδίσει. Είναι αν το σύστημα που θα προκύψει μπορεί να παράγει αρκετή σταθερότητα ώστε να αποτρέψει την κατάρρευση οικονομική, κοινωνική, περιβαλλοντική πριν προλάβει να χτιστεί κάτι καινούργιο.
Γιατί η ιστορία δεν ρωτά αν θέλουμε τάξη. Ρωτά πόσο χάος αντέχουμε μέχρι να την διεκδικήσουμε ξανά.
Η μετάβαση στην εποχή της δομικής αρρυθμίας
Αν αυτή η διαταραχή παγιωθεί για εβδομάδες και όχι για ημέρες, το πιθανό σενάριο υψηλής έντασης είναι το εξής:
Δεν βιώνουμε το οριστικό κλείσιμο του Ορμούζ, αλλά τη μετατροπή του σε μια ζώνη εξαιρετικά υψηλού κόστους και κινδύνου. Η ροή δεν μηδενίστηκε, αλλά περιορίστηκε σε λιγότερα από πέντε πλοία ημερησίως σε κρίσιμες φάσεις, με το πετρέλαιο να φλερτάρει με τα $120. Η παρέμβαση της IEA με τα 400 εκατ. βαρέλια είναι μια ένεση αδρεναλίνης σε έναν ασθενή που αιμορραγεί: σταθεροποιεί την κατάσταση προσωρινά, αλλά δεν θεραπεύει το δομικό έλλειμμα ασφάλειας. Το Brent κυμαίνεται 98-110 δολάρια, με peaks που αγγίζουν τα 120 , ενώ η IEA αδειάζει ρεκόρ αποθεμάτων (400 εκατομμύρια βαρέλια) χωρίς να μπορεί να καλύψει το κενό. Οι χώρες του Κόλπου έχουν μειώσει παραγωγή λόγω πλήρωσης αποθηκών μια αυτοκτονική κίνηση που μετατρέπει μια περιφερειακή σύγκρουση σε παγκόσμιο ενεργειακό στραγγαλισμό.
Αυτό που βλέπουμε δεν είναι προσωρινή διαταραχή· είναι η κατάρρευση του μεταπολεμικού ενεργειακού συστήματος που βασιζόταν στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα και την αμερικανική εγγύηση. Το Στενό του Ορμούζ, η “αορτή” της παγκόσμιας οικονομίας, έχει γίνει όπλο μαζικής οικονομικής καταστροφής. Η Ευρώπη εισέρχεται σε ενεργειακό σοκ χωρίς προηγούμενο: LNG x4, ηλεκτρικό x3, βιομηχανίες όπως η γερμανική χημική και η γαλλική αυτοκινητοβιομηχανία σταματούν γραμμές παραγωγής. Οι ΗΠΑ, , βλέπουν πληθωρισμό 6-8% και πολιτική πίεση μεσοπρόθεσμα. Η Ασία (Κίνα, Ινδία, Ιαπωνία, Κορέα) αντιμετωπίζει σπάσιμο της εφοδιαστικής αλυσίδας: εργοστάσια κλείνουν, ανεργία ανεβαίνει, και το ΚΚΚ βλέπει εσωτερική πίεση που δεν είχε από το 1989. Οι εκτιμήσεις για μείωση του παγκόσμιου GDP: 2-5% το 2026 αν η ζώνη του Περσικού Κόλπου μείνει νεκρή 1-2 μήνες, με κίνδυνο μεγάλης οικονομικής ύφεσης αν παραταθεί.
Η πυρηνική σκιά και η διάβρωση των κόκκινων γραμμών
Τα χτυπήματα σε Natanz, Parchin-Taleghan 2, και άλλες εγκαταστάσεις έχουν καθυστερήσει το πρόγραμμα, αλλά δεν το έχουν εξαλείψει. Σύμφωνα με πληροφορίες που διακινούνται στα ΜΜΕ, το Ιράν διατηρεί ~200 kg 60% εμπλουτισμένου ουρανίου (αρκετό για 4-5 κεφαλές αν πάει 90%), και η ηγεσία (με Mojtaba Khamenei τραυματία/αόρατο) μπορεί να δει το πυρηνικό ολοκαύτωμα ως τελευταία κάρτα επιβίωσης. Αν πέσει μια «βρώμικη» πυρηνική βόμβα, η κλιμάκωση γίνεται μη αναστρέψιμη. Η Κίνα παρατηρεί σιωπηλά μαθαίνει πώς μια δύναμη μπορεί να χρησιμοποιήσει σημεία πνιγμού της οικονομίας για να εξισορροπήσει την ισχύ μιάς υπερδύναμης. Η Ρωσία κερδίζει από το ακριβό πετρέλαιο, αλλά βλέπει ευκαιρίες σε Ουκρανία/Βαλτική.
Ο “αόρατος πόλεμος” εύκολα γίνεται ορατός: blackouts, δελτίο καυσίμων, τιμές τροφίμων +40-60%, λεηλασίες, διαδηλώσεις που μετατρέπονται σε εξεγέρσεις.
Η Κίνα και Ρωσία δεν “νικούν” επιβιώνουν σε ένα τέτοιο σενάριο. Το δολάριο χάνει την ιδιότητα του ως νόμισμα συναλλαγών (επιταχύνεται η αποδολαριοποίηση), το yuan ενισχύεται, ενέργεια σε yuan/ruble, εμπόριο χωρίς SWIFT, στρατιωτικές συμμαχίες χωρίς δυτική ομπρέλα. Αλλά και αυτοί πληρώνουν: παγκόσμια ύφεση χτυπά τις εξαγωγές, εσωτερική αναταραχή. Ο κόσμος δεν γίνεται πολυπολικός με κανόνες γίνεται πολυκεντρικός με εντροπία
Κάθε μεγάλη ρήξη αφήνει ένα ερώτημα για την επόμενη γενιά. Μετά τον Α’ Παγκόσμιο: μπορούμε να χτίσουμε θεσμούς κατά του πολέμου; Μετά τον Β’: μπορεί η οικονομική αλληλεξάρτηση να αντικαταστήσει την ισορροπία ισχύος; Μετά τον Ψυχρό: μπορεί η φιλελεύθερη δημοκρατία να γίνει παγκόσμιο πρότυπο;
Το ερώτημα του 2026 είναι πιο σκοτεινό: μπορεί να υπάρξει τάξη όταν τα όρια έχουν γίνει διαπραγματεύσιμα, τα όπλα στραγγαλισμού οικονομίας, και η ισχύς χωρίς αυτοσυγκράτηση η μόνη αρχή; Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση. Υπάρχει μόνο η διαπίστωση: η εποχή της σταθερότητας τελείωσε. Αυτό που μένει είναι να δούμε πόσο χάος μπορεί να αντέξει το σύστημα πριν ξαναχτιστεί ή πριν διαλυθεί οριστικά.
Η προπαγάνδα, οι χρήσιμοι ηλίθιοι και η μάχη των αφηγημάτων
Υπάρχει μια διάσταση που παραμένει σκόπιμα στο μισοσκόταδο σε κάθε γεωπολιτική ανάλυση, γιατί είναι άβολη, δύσκολο να μετρηθεί και ακόμα δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί: η μάχη της αντίληψης. Δεν αρκεί να ελέγχεις το πετρέλαιο, τα στενά ή τα drones. Πρέπει να ελέγχεις και την ιστορία που λέγεται για όλα αυτά. Γιατί στο νέο τοπίο που περιγράψαμε, η πραγματικότητα δεν κατασκευάζεται μόνο με πυραύλους κατασκευάζεται εξίσου με hashtag, με τίτλους, με deepfake και με το τελειότερο όπλο μαζικής εξαπάτησης: την απλοποίηση.
Η βιομηχανία της προπαγάνδας
Η προπαγάνδα δεν είναι πια η φωνή του ραδιοφώνου που επαναλαμβάνει το ίδιο σλόγκαν. Είναι βιομηχανία ακριβείας, με στρατούς trolls, με αλγορίθμους που μαθαίνουν τις αδυναμίες μας, με deepfake βίντεο που δεν ξεχωρίζεις από την πραγματικότητα. Τα κράτη επενδύουν πλέον περισσότερα στην πληροφοριακή κυριαρχία παρά σε συμβατικά όπλα, γιατί ξέρουν ότι η εικόνα που θα επικρατήσει για μια μάχη είναι εξίσου σημαντική με την ίδια τη μάχη.
Στη σύγκρουση του 2026, η προπαγάνδα λειτουργεί σε τρία επίπεδα:
Πρώτο επίπεδο: Η συναισθηματική χειραγώγηση. Δεν σου λένε ψέματα για τα γεγονότα , σου δείχνουν επιλεκτικά μόνο εκείνα τα γεγονότα που προκαλούν οργή ή φόβο.
Δεύτερο επίπεδο: Η δημιουργία παράλληλων πραγματικοτήτων. Το ίδιο γεγονός περιγράφεται με εντελώς διαφορετικό τρόπο από τα αμερικανικά, τα ρωσικά, τα κινεζικά και τα αραβικά μέσα. Δεν είναι απλώς διαφορετική οπτική είναι διαφορετικά γεγονότα. Ο θεατής καλείται να διαλέξει όχι ανάμεσα σε ερμηνείες, αλλά ανάμεσα σε κόσμους. Και διαλέγει αυτόν που ταιριάζει στην προϋπάρχουσα ταυτότητά του.
Τρίτο επίπεδο: Η κόπωση από την αλήθεια. Όταν κάθε γεγονός αμφισβητείται, όταν κάθε είδηση συνοδεύεται από το αντεπιχείρημα, όταν οι πάντες λένε ψέματα, τότε ο μέσος άνθρωπος παραιτείται. «Αφού δεν μπορώ να ξέρω την αλήθεια, ας πιστέψω ό,τι με βολεύει». Αυτή η παραίτηση είναι η απόλυτη νίκη της προπαγάνδας: γιατί όταν κανείς δεν ψάχνει πια την αλήθεια, το ψέμα βασιλεύει ανενόχλητο.
Υπάρχει ένα ακόμα πιο ύπουλο όπλο: η διάβρωση της ίδιας της γλώσσας που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε την πραγματικότητα. Ο Τζορτζ Όργουελ το είχε περιγράψει με ακρίβεια: αν η σκέψη διαφθείρει τη γλώσσα, η γλώσσα μπορεί επίσης να διαφθείρει τη σκέψη. Σήμερα, ζούμε σε έναν κόσμο όπου οι λέξεις έχουν γίνει εργαλεία πολέμου — και θύματά του.
Η «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» αντί για πόλεμο.
Η «προληπτική αποτροπή» αντί για επίθεση.
Οι «παράπλευρες απώλειες» αντί για νεκρούς αμάχους.
Οι «αντάρτες» αντί για τρομοκράτες ή οι «μαχητές της ελευθερίας» αντί για μισθοφόρους.
Η «ανθρωπιστική βοήθεια» που συνοδεύεται από βομβαρδισμούς.
Το «δικαίωμα στην αυτοάμυνα» που επικαλείται ο επιτιθέμενος.
Όταν η γλώσσα χάνει την ικανότητα να ονομάζει τα πράγματα με το όνομά τους, χάνεται και η δυνατότητα να κρίνουμε. Το ψέμα γίνεται κανονικοποιημένο. Η αλήθεια γίνεται υποκειμενική. Και στο τέλος, ο καθένας μπορεί να ισχυρίζεται οτιδήποτε, γιατί δεν υπάρχει κοινά αποδεκτό λεξιλόγιο για να τον διαψεύσει.
Ο όρος «χρήσιμος ηλίθιος» είναι σκληρός, αλλά ακριβής. Περιγράφει εκείνον που, είτε από ιδεολογική προσήλωση, είτε από άγνοια, είτε από την ανάγκη να ανήκει κάπου, αναπαράγει άκριτα το αφήγημα που τον βολεύει ακόμα κι αν αυτό το αφήγημα εξυπηρετεί συμφέροντα αντίθετα από τα δικά του. Δεν είναι πράκτορες, δεν είναι εξαγορασμένοι. Είναι απλώς άνθρωποι που έχασαν την ικανότητα να διακρίνουν το αφήγημα από την πραγματικότητα. Και αυτό τους κάνει τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία προπαγάνδας: γιατί μιλούν με πάθος αυθεντικότητας, αλλά μεταφέρουν ψέμα.
Στη σημερινή εποχή, οι χρήσιμοι ηλίθιοι βρίσκονται παντού:
Ο Ευρωπαίος ψηφοφόρος που χειροκροτεί την «ειρηνευτική πολιτική» της χώρας του, την ώρα που η βιομηχανία του κλείνει λόγω ενέργειας και τα σύνορά του κατακλύζονται από νέα κύματα προσφύγων, χωρίς να συνδέει το ένα με το άλλο. Ψηφίζει κόμματα που υπόσχονται ψεύτικη ασφάλεια, την ώρα που ο πόλεμος χτυπά την πόρτα του μέσω του πληθωρισμού και της ενεργειακής φτώχειας.
Ο δημοσιογράφος που αναπαράγει ανεπεξέργαστα τα δελτία τύπου του Ιράν ή του ισραηλινού στρατού, «γιατί και οι δύο πλευρές λένε ψέματα», καταλήγοντας να εξισώνει τον θύτη με το θύμα και να στερεί από το κοινό τη δυνατότητα να καταλάβει ποιος κάνει τι και γιατί.
Η τραγωδία είναι ότι οι περισσότεροι από αυτούς είναι ειλικρινείς. Δεν έχουν επίγνωση του ρόλου τους. Αλλά η ειλικρίνεια δεν αλλάζει το αποτέλεσμα: το ψέμα που αναπαράγεται γίνεται πραγματικότητα για όσους το καταναλώνουν.
Τα social media δεν είναι απλώς πλατφόρμες επικοινωνίας. Είναι το ιδανικό περιβάλλον για την καλλιέργεια των χρήσιμων ηλιθίων. Ο αλγόριθμος δεν επιβραβεύει την αλήθεια, επιβραβεύει την αλληλεπίδραση. Και η αλληλεπίδραση έρχεται πιο εύκολα με το συναίσθημα παρά με τη λογική, με τον διχασμό παρά με τη σύνθεση, με την απλοποίηση παρά με την πολυπλοκότητα.
Σε αυτό το περιβάλλον, ο πιο περίπλοκος γεωπολιτικός ανασχηματισμός ανάγεται σε ένα tweet 280 χαρακτήρων. Η ιστορία αιώνων συνοψίζεται σε ένα meme. Ο πόλεμος χιλιάδων νεκρών γίνεται ένα emoji. Ο χρήστης δεν χρειάζεται να διαβάσει, να ελέγξει, να σκεφτεί. Αρκεί να πατήσει «share» σε κάτι που τον εκφράζει. Και αυτό το «share» γίνεται ψήφος σε μια μάχη που δεν καταλαβαίνει καν.
Οι πλατφόρμες γνωρίζουν ότι η οργή πουλάει καλύτερα από την ψύχραιμη ανάλυση. Γι’ αυτό οι αλγόριθμοι προωθούν το διχαστικό περιεχόμενο. Κάθε φορά που τσακωνόμαστε στα σχόλια, κάθε φορά που αγανακτούμε με μια ανάρτηση, κάθε φορά που μοιραζόμαστε ένα βίντεο που μας εξοργίζει, γινόμαστε προϊόν — και όχι πελάτες. Το πραγματικό προϊόν είμαστε εμείς, η προσοχή μας, ο θυμός μας, και η προπαγάνδα είναι το εμπόρευμα που καταναλώνουμε χωρίς να το ξέρουμε.
Η «αόρατη πολεμική κατάσταση» που περιγράψαμε όπου βλέπεις μόνο την τιμή του ρεύματος να ανεβαίνει, όχι τους θανάτους αμάχων είναι το ιδανικό περιβάλλον για την άνοδο του λαϊκισμού. Γιατί ο λαϊκιστής έρχεται και λέει: «Βλέπετε; Αυτό το σύστημα δεν δουλεύει. Ελάτε να το γκρεμίσουμε». Και όταν το γκρεμίσουν, δεν έχει σχέδιο να χτίσει κάτι νέο.
Ο λαϊκισμός τρέφεται από την απλοποίηση αλλά και από το ψέμα και την προπαγάνδα που έχει καλλιεργηθεί από τα αφηγήματα. Δεν χρειάζεται να πείσει με επιχειρήματα. Αρκεί να πει αυτό που όλοι ήδη σκέφτονται αλλά δεν τολμούν να αρθρώσουν: «Όλοι αυτοί οι ειδικοί, οι δημοσιογράφοι, οι πολιτικοί είναι διεφθαρμένοι. Μόνο εμείς λέμε την αλήθεια». Και η αλήθεια του λαϊκιστή είναι πάντα απλή, πάντα βολική, πάντα έτοιμη να καταναλωθεί χωρίς σκέψη.
Σε ένα τοπίο όπου η πολυπλοκότητα είναι αδιαπέραστη, η απλή αφήγηση κερδίζει. Δεν έχει σημασία αν είναι ψευδής. Σημασία έχει ότι είναι εύκολη. Ο πολίτης δεν χρειάζεται να σκεφτεί, να ελέγξει, να αναρωτηθεί. Αρκεί να πιστέψει. Και η πίστη, στην πολιτική, είναι το πιο επικίνδυνο πράγμα γιατί η πίστη δεν αμφισβητείται, η πίστη δεν ελέγχεται, η πίστη δεν χρειάζεται αποδείξεις.
Σχολιάστε το άρθρο μας
Αναδημοσιεύστε το ΠΑΝΤΑ με ενεργό link της πηγής.
Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου. To ιστολόγιο μας δεν υιοθετεί τις απόψεις των αρθρογράφων, ούτε ταυτίζεται με τα θέματα που αναδημοσιεύει από άλλες ενημερωτικές ιστοσελίδες και δεν ευθύνεται για την εγκυρότητα, την αξιοπιστία και το περιεχόμενό τους.
Ακολουθήστε το ellinikiafipnisis.com
στο Facebook…
στο Twitter
στο Viber
στο Telegram
στο GAB…
κοινοποιήστε το και στους φίλους σας!
